ఏపీ–తెలంగాణ నీటి వివాదం

ఏపీ, తెలంగాణ అంటేనే ఎన్నో భావోద్వేగాలు. ఆ భావోద్వేగాల్లో నీటి అంశానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రాష్ట్ర విభజనకు ముందు ఒక రకమైన చర్చ.. విభజన తర్వాత మరో రకమైన వాదన.. కానీ సంవత్సరాలు గడుస్తున్నా ఏపీ–తెలంగాణ నీటి వివాదం మాత్రం పూర్తిగా సమసిపోలేదు.

కృష్ణా అయినా.. గోదావరి అయినా.. నీటి వినియోగం, ప్రాజెక్టులు, కేటాయింపులు, కొత్త ప్రతిపాదనలు తెరపైకి వచ్చిన ప్రతిసారీ రాజకీయ వేడి పెరుగుతోంది. ఒక రాష్ట్రం తన హక్కుల గురించి మాట్లాడితే.. మరో రాష్ట్రం తన ప్రయోజనాల గురించి వాదిస్తోంది. చివరికి నది మాత్రం రాజకీయ సరిహద్దులను పట్టించుకోదు.

నీటి కోసం జరిగిన తెలంగాణ ఉద్యమం

తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ఉద్యమంలో నీటి హక్కుల అంశం కూడా కీలకంగా వినిపించింది. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలంగాణ ప్రాంతానికి సాగునీటి విషయంలో తగిన ప్రాధాన్యం దక్కలేదనే వాదన ఉద్యమంలో బలంగా వినిపించింది.

ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత ఆ సమస్యలకు పరిష్కారం దొరుకుతుందని తెలంగాణ ప్రజలు ఆశించారు. కానీ రాష్ట్ర విభజన తర్వాత కూడా కృష్ణా, గోదావరి జలాల విషయంలో వివిధ అంశాలు వివాదాలకు దారితీస్తూనే ఉన్నాయి.

ఇక్కడ ఒక విషయాన్ని గుర్తుపెట్టుకోవాలి.

ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో జరిగిన అన్యాయం గురించి చర్చించడం వేరు.. ఇప్పుడు రెండు ప్రత్యేక రాష్ట్రాల హక్కులను చట్టబద్ధంగా నిర్ణయించడం వేరు. ఈ రెండింటినీ కలిపి చూడటం వల్ల సమస్య మరింత క్లిష్టంగా మారే అవకాశం ఉంది.

కృష్ణా జలాలపై అసలు పరిస్థితి ఏంటి?

కృష్ణా జలాల విషయంలో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు కృష్ణా వాటర్ డిస్ప్యూట్స్ ట్రిబ్యునల్–1 ద్వారా 811 టీఎంసీల కేటాయింపు ఉంది. అయితే ఆ మొత్తం నుంచి ఏపీ, తెలంగాణకు శాశ్వతంగా విడివిడిగా తుది వాటాలు నిర్ణయించబడలేదు.

రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఇరు రాష్ట్రాలు తమ తమ వాదనలు వినిపిస్తున్నాయి. ఈ అంశంపై కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్–2లో ప్రక్రియ కొనసాగింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ తాజా అధికారిక సమాచారంలో కూడా తుది నిర్ణయం ఇంకా కేంద్రానికి సమర్పించలేదని వెల్లడైంది.

అంటే..

“తెలంగాణకు ఇంత.. ఏపీకి ఇంత” అంటూ రాజకీయ వేదికలపై చెప్పే ప్రతి సంఖ్యను తుది చట్టపరమైన వాటాగా చూడలేం.

అదే విషయాన్ని ప్రజలకు స్పష్టంగా చెప్పాల్సిన బాధ్యత రాజకీయ పార్టీలపైనా ఉంది.

గోదావరి విషయంలో ఇంకా క్లిష్టమైన పరిస్థితి

గోదావరి విషయంలో సమస్య మరింత ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ వివరాల ప్రకారం.. కృష్ణా జలాల మాదిరిగా ఏపీ, తెలంగాణ మధ్య గోదావరి నీటి ప్రత్యేక పంపకంపై తుది ఒప్పందం లేదని గతంలోనే స్పష్టం చేసింది. గోదావరి ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయాలు ప్రాజెక్టులు, రాష్ట్రాల మధ్య జరిగిన ఒప్పందాల ఆధారంగా రూపొందిన నేపథ్యంలో.. రాష్ట్ర విభజన తర్వాత రెండు రాష్ట్రాల మధ్య ప్రత్యేక వాటా ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి.

అందుకే గోదావరి జలాల విషయంలో “మా వాటా.. మీ వాటా” అనే రాజకీయ నినాదాల కంటే.. చట్టం, ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయాలు, ప్రాజెక్టుల వినియోగం, భవిష్యత్ అవసరాలు అన్నింటినీ కలిపి చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.

ఇప్పుడు బనకచర్ల ఎందుకు చర్చలోకి వచ్చింది?

ఇటీవలి కాలంలో పోలవరం–బనకచర్ల లింక్ ప్రాజెక్ట్ ప్రతిపాదన ఏపీ–తెలంగాణ మధ్య నీటి చర్చలకు మరింత ప్రాధాన్యం తెచ్చింది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ వివరాల ప్రకారం.. పోలవరం నుంచి బనకచర్ల రెగ్యులేటర్ వైపు వరద నీటిని తరలించే ప్రతిపాదనగా ఈ ప్రాజెక్ట్‌ను రూపొందించారు. దీని ప్రీ-ఫీజిబిలిటీ రిపోర్ట్‌ను 2022 మేలో కేంద్ర జల సంఘానికి సమర్పించారు. ఆ ప్రతిపాదనపై కృష్ణా, గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డులు, పోలవరం ప్రాజెక్ట్ అథారిటీతో పాటు సంబంధిత రాష్ట్రాల అభిప్రాయాలు కోరారు.

ఇదే అంశంపై తెలంగాణ అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేస్తోంది. మరోవైపు ఏపీ వాదన మాత్రం గోదావరి వరద నీటిని వినియోగించుకుని కరువు ప్రాంతాలకు నీటిని అందించడమే లక్ష్యమని ఉంది.

అంటే ఇక్కడ కూడా రెండు వైపులా ప్రజల అవసరాలే కారణంగా చూపుతున్నాయి.

గోదావరి నీరు సముద్రంలోకి వెళ్లిపోతే?

ఇక్కడే అసలు చర్చ మొదలవుతుంది.

వరదల సమయంలో గోదావరిలో భారీగా నీరు ప్రవహిస్తుంది. అందులో కొంత భాగం సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఆ నీటిని ఎంత మేరకు వినియోగించుకోవాలి? ఎక్కడ నిల్వ చేయాలి? ఎక్కడికి తరలించాలి? అనే ప్రశ్నలు సహజంగానే వస్తాయి.

కానీ “సముద్రంలోకి వెళ్తున్న నీరు అంటే ఎవరికైనా ఇష్టమొచ్చినట్టు ఉపయోగించుకోవచ్చు” అనుకోవడం కూడా సరైన విధానం కాదు.

ఒక నది నీటికి సంబంధించి ఇప్పటికే ఉన్న కేటాయింపులు, దిగువ–ఎగువ రాష్ట్రాల హక్కులు, ట్రిబ్యునల్ నిర్ణయాలు, పర్యావరణ అంశాలు, ప్రాజెక్టుల అనుమతులు వంటి అనేక విషయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది.

అందుకే నీటిని సమర్థంగా వినియోగించుకోవాలనే లక్ష్యంతో పాటు చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ కూడా అంతే ముఖ్యం.

నీటి మీటర్ ఎందుకు అవసరం?

నీటి వివాదాల్లో మరో కీలక అంశం ఖచ్చితమైన కొలత.

ఎవరు ఎంత నీటిని తీసుకున్నారు? ఏ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా ఎంత నీరు విడుదలైంది? ఏ సీజన్‌లో ఎంత వినియోగించారు? వరద నీటిలో ఎంత భాగం ఉపయోగించారు?

ఇలాంటి వివరాలు స్పష్టంగా ఉంటే రాజకీయ ఆరోపణలకు కూడా కొంతమేర అడ్డుకట్ట పడుతుంది.

ఇందుకోసం ఆధునిక టెలిమెట్రీ వ్యవస్థలు, రియల్‌టైమ్ నీటి కొలతలు, పారదర్శక డేటా పంచుకోవడం చాలా అవసరం.

నీటి లెక్కలు క్లియర్‌గా ఉంటే.. వివాదాల్లో సగం తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది.

ప్రతి నీటి సమస్యకు ప్రాంతీయ సెంటిమెంటేనా?

ఇదే అసలు ప్రశ్న.

తెలంగాణ తన నీటి హక్కుల గురించి మాట్లాడటం సహజం. ఏపీ తన సాగు, తాగునీటి అవసరాలను ప్రస్తావించడం కూడా సహజమే.

కానీ ఒక రాష్ట్రం తన ప్రయోజనాన్ని చెప్పిన ప్రతిసారీ మరో రాష్ట్రాన్ని శత్రువుగా చూపించడం మాత్రం సమస్యను పరిష్కరించదు.

నదులు ఎవరి రాజకీయ సరిహద్దులను గుర్తించవు.

కృష్ణా నది తెలంగాణలో ప్రవహించి ఏపీలోకి వెళ్తుంది. గోదావరి కూడా అనేక ప్రాంతాలను దాటి సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఒక రాష్ట్రం తీసుకునే నిర్ణయం మరో రాష్ట్రంపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది.

అందుకే “మన నీరు – వారి నీరు” అనే భావన కంటే..

“మన ప్రజల నీటి అవసరాలను చట్టబద్ధంగా ఎలా తీర్చాలి?” అనే ప్రశ్న ముందుకు రావాలి.

విభజనకు 12 ఏళ్లు.. ఇంకా అదే చర్చ ఎందుకు?

తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడి 12 సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాయి.

విభజన సమయంలో ఉన్న అనేక సమస్యలు కాలక్రమంలో పరిష్కారమయ్యాయి. మరికొన్ని సమస్యలు ఇంకా చర్చల్లో ఉన్నాయి. అయితే నీటి అంశం మాత్రం ప్రతి కొంతకాలానికి రాజకీయ అజెండాలోకి వస్తోంది.

దీనికి ఒక కారణం నీరు నేరుగా ప్రజల జీవితాలతో ముడిపడి ఉండటం.

రైతుకు నీరు అంటే పంట. పట్టణానికి నీరు అంటే తాగునీరు. పరిశ్రమకు నీరు అంటే ఉత్పత్తి. గ్రామీణ ప్రాంతానికి నీరు అంటే జీవనాధారం.

అందుకే నీటి అంశంపై ప్రజల్లో భావోద్వేగం ఎక్కువ.

కానీ అదే భావోద్వేగాన్ని రాజకీయ లాభం కోసం పదే పదే ఉపయోగిస్తే.. అసలు సమస్య మాత్రం అక్కడే ఉండిపోతుంది.

చంద్రబాబు చెప్పే వినియోగం.. తెలంగాణ చెప్పే హక్కు

ఏపీ ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు గోదావరి నీటిని మరింత సమర్థంగా వినియోగించుకోవాలని, సముద్రంలోకి వెళ్లే వరద నీటిని ప్రజల అవసరాలకు మళ్లించాల్సిన అవసరం ఉందని పలుమార్లు చెబుతున్నారు.

పోలవరం ప్రాజెక్ట్‌పై కూడా ఏపీ ప్రభుత్వం ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టింది. 2026 జూలైలో పోలవరం ప్రాజెక్ట్‌ను పరిశీలించిన చంద్రబాబు.. పోలవరం ఎడమ కాలువ ద్వారా అనకాపల్లికి గోదావరి నీటిని ఆగస్టులో అందించే లక్ష్యాన్ని ప్రకటించారు.

మరోవైపు తెలంగాణలో మాత్రం తమ ప్రాజెక్టులు, భవిష్యత్ నీటి భద్రతపై ప్రభావం పడకూడదనే ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. తాజాగా తెలంగాణలోని రాజకీయ నేతలు కూడా గోదావరి అంశంపై ప్రభుత్వ వైఖరిని ప్రశ్నిస్తున్నారు.

అంటే రెండు రాష్ట్రాలూ తమ ప్రజల ప్రయోజనాలనే ముందుకు తెస్తున్నాయి.

ఇప్పుడు అవసరం..

ఒకరి వాదనను మరొకరు ఓడించడం కాదు. ఇద్దరి అవసరాలను చట్టబద్ధమైన పరిష్కారంలోకి తీసుకురావడం.

రాజకీయాలకు అతీతంగా పరిష్కారం సాధ్యమేనా?

సాధ్యమే. కానీ దానికి రాజకీయ సంకల్పం అవసరం.

కృష్ణా, గోదావరి నదులపై ఉన్న వివాదాలను కేవలం ముఖ్యమంత్రుల సమావేశాలతోనే పరిష్కరించడం కష్టం. నిపుణులు, ఇంజినీర్లు, నదీ యాజమాన్య సంస్థలు, కేంద్ర ప్రభుత్వం, న్యాయ వ్యవస్థ, ట్రిబ్యునళ్లు కలిసి పనిచేయాల్సిన అవసరం ఉంటుంది.

ప్రతి రాష్ట్రం తన వాదనను బలంగా వినిపించవచ్చు.

కానీ చివరకు నిర్ణయం రావాల్సింది డేటా, చట్టం, నదీ ప్రవాహం, ప్రజల అవసరాలు, పర్యావరణ పరిమితులు వంటి అంశాల ఆధారంగా.

అప్పుడే నీటి వివాదాలకు శాశ్వత పరిష్కారం దొరికే అవకాశం ఉంటుంది.

నీటి కోసం కొట్లాట కాదు.. నీటి కోసం ప్రణాళిక కావాలి

రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల ప్రజలకు నీరు కావాలి.

ఏపీ రైతుకూ నీరు కావాలి. తెలంగాణ రైతుకూ నీరు కావాలి.

ఏపీకి తాగునీరు కావాలి. తెలంగాణకు కూడా తాగునీరు కావాలి.

రెండు రాష్ట్రాల పరిశ్రమలకు నీరు అవసరం. పట్టణాలకు కూడా అవసరం.

అందుకే ఒక రాష్ట్రం గెలవాలి.. మరో రాష్ట్రం ఓడిపోవాలి అనే దృక్పథం నీటి సమస్యకు పరిష్కారం కాదు.

నీరు ఒక రాజకీయ ఆయుధంగా మారినంత కాలం వివాదం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.

నీరు ఒక వనరుగా, ప్రజల హక్కుగా, శాస్త్రీయంగా నిర్వహించబడినప్పుడే సమస్యకు పరిష్కారం దొరుకుతుంది.

చివరికి ప్రశ్న ఒక్కటే..

రాష్ట్ర విభజన జరిగి పన్నెండేళ్లు.

ఇప్పటికీ ప్రతి నీటి అంశం వచ్చినప్పుడు పాత గాయాలను గుర్తు చేసుకోవాలా?

లేక..

ఇప్పటి అవసరాలను, రేపటి తరాల నీటి భద్రతను దృష్టిలో పెట్టుకుని కొత్త విధానాన్ని రూపొందించాలా?

కృష్ణా కావచ్చు.. గోదావరి కావచ్చు..

నది ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది. రాజకీయాలు మారుతూనే ఉంటాయి. కానీ నీటి అవసరం మాత్రం ఎప్పటికీ ఉంటుంది.

అందుకే నీటి వాటాల చుట్టూ సెంటిమెంట్ ఎంతకాలం?

ఇకనైనా సెంటిమెంట్‌కు బదులు శాశ్వత పరిష్కారం వైపు రెండు రాష్ట్రాలు అడుగులు వేయాల్సిన సమయం వచ్చింది.