వెలిగొండ ప్రాజెక్ట్ ఎవరిది?

వెలిగొండ ప్రాజెక్ట్.. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయాల్లో ఇప్పుడు మరోసారి హాట్ టాపిక్‌గా మారింది. మూడు దశాబ్దాలుగా సాగుతున్న ఈ భారీ సాగునీటి ప్రాజెక్ట్‌పై క్రెడిట్ వార్ మొదలైంది. 1996లో శంకుస్థాపన చేసిన చంద్రబాబు.. ఇప్పుడు తానే ప్రాజెక్టును పూర్తి చేసి ప్రజలకు నీళ్లు అందిస్తున్నానని చెబుతున్నారు. మరోవైపు వైఎస్సార్‌సీపీ మాత్రం.. వెలిగొండకు అసలు రూపం ఇచ్చింది వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి అని, కీలకమైన జంట టన్నెల్స్‌ను జగన్ ప్రభుత్వం పూర్తి చేసిందని చెబుతోంది.

మరి అసలు నిజం ఏంటి?

వెలిగొండ ఎవరి ప్రాజెక్ట్? ఎవరి హయాంలో ఎంత పని జరిగింది? ఎవరు ఎక్కువ ఖర్చు చేశారు?

ఇదే ఇప్పుడు అసలు ప్రశ్న.

వెలిగొండ ప్రాజెక్ట్ ఎప్పుడు మొదలైంది?

వెలిగొండ కథ ఒక్క ప్రభుత్వంతో మొదలైనది కాదు.

ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి తొలి ఆలోచనలు 1990ల ప్రారంభంలోనే ఉన్నాయి. CAG రికార్డుల ప్రకారం 1991లో ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలపై అధ్యయనానికి ఆదేశాలు జారీ కాగా, 1994లో తొలి DPR సిద్ధమైంది. ఆ తర్వాత ప్రస్తుత రూపంలోని ప్రాజెక్టు కోసం 2005లో మార్చి 2005 DPR ఆధారంగా నిర్మాణాన్ని చేపట్టారు.

అయితే అంతకంటే ముందే, 1996 మార్చి 5న అప్పటి ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబు నాయుడు వెలిగొండకు శంకుస్థాపన చేశారు. ఈ విషయాన్ని చంద్రబాబు 2026లో కూడా గుర్తుచేశారు.

అంటే..

శంకుస్థాపన క్రెడిట్ చంద్రబాబుదే.

కానీ శంకుస్థాపనతోనే ప్రస్తుత రూపంలోని భారీ వెలిగొండ ప్రాజెక్ట్ నిర్మాణం పూర్తిగా మొదలైందని చెప్పడం మాత్రం సరైనది కాదు.

---

వైఎస్‌ఆర్ హయాంలో ఏం జరిగింది?

2004లో వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత వెలిగొండ ప్రాజెక్టుకు కొత్త రూపు వచ్చింది.

జలయజ్ఞం కింద ప్రాజెక్టును పెద్ద స్థాయిలో ముందుకు తీసుకెళ్లారు. జంట టన్నెల్స్, నల్లమలసాగర్ రిజర్వాయర్, ఫీడర్ కెనాల్, ప్రధాన కాలువలు వంటి కీలక నిర్మాణాలు ప్రాజెక్టులో భాగమయ్యాయి. 2005లో ప్రస్తుత ప్రాజెక్టు నిర్మాణ దశలోకి రావడం కూడా ఇదే కాలానికి సంబంధించిన కీలక పరిణామం.

వెలిగొండలో అత్యంత కీలకమైన భాగం నల్లమల కొండల్లో నిర్మించిన జంట టన్నెల్స్. సుమారు 37.587 కిలోమీటర్ల మేర ఉన్న ఈ టన్నెల్ వ్యవస్థ ద్వారా శ్రీశైలం రిజర్వాయర్ నుంచి నీటిని నల్లమలసాగర్‌కు తరలించాలన్నది ప్రాజెక్టు ఉద్దేశం.

అందుకే వైఎస్‌ఆర్ హయాంలో వెలిగొండకు వచ్చిన నిర్మాణాత్మక మలుపును విస్మరించడం కూడా కష్టం.

---

మరి 2014 వరకు ఎంత ఖర్చయింది?

ఇక్కడే అసలు లెక్కలు ఆసక్తికరంగా మారుతున్నాయి.

ఇరిగేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ స్టేటస్ వివరాల ప్రకారం 2014 వరకు వెలిగొండపై సుమారు ₹3,581.67 కోట్లు ఖర్చయ్యాయి.

అయితే ఈ మొత్తాన్ని పూర్తిగా వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి వ్యక్తిగత క్రెడిట్‌గా చూపించడం మాత్రం సరైన పద్ధతి కాదు.

ఎందుకంటే వైఎస్‌ఆర్ 2004 నుంచి 2009 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. ఆ తర్వాత 2009–14 మధ్య కూడా కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వమే అధికారంలో ఉంది.

అందుకే ఈ మొత్తాన్ని **“వైఎస్‌ఆర్ ప్రారంభించిన నిర్మాణ దశ + 2014 వరకు కొనసాగిన కాంగ్రెస్ పాలన”**గా చూడటం వాస్తవానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.

---

2014–19లో చంద్రబాబు ఏం చేశారు?

2014లో చంద్రబాబు మరోసారి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

ఈ సమయంలో వెలిగొండ పనులు కొనసాగాయి. ముఖ్యంగా టన్నెల్ పనులు ముందుకు వెళ్లాయి.

2014 నుంచి 2019 మధ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టుపై ₹1,414.51 కోట్లు ఖర్చయ్యాయి అని అందుబాటులో ఉన్న ప్రాజెక్ట్ స్టేటస్ వివరాలు చెబుతున్నాయి.

అయితే టన్నెల్ పనుల పురోగతి, కాంట్రాక్టర్ల పనితీరు, ఖర్చులపై CAG కూడా కొన్ని అంశాలను పరిశీలించింది. CAG 2024లో వెలిగొండపై ప్రత్యేక Compliance Audit Reportను విడుదల చేసింది. ఈ ఆడిట్‌లో 2017-18 నుంచి 2020-21 వరకు పనుల అమలు, ఆర్థిక ప్రభావాలను పరిశీలించారు.

కాబట్టి చంద్రబాబు 2014–19 కాలాన్ని “ఏ పని జరగలేదు” అని చెప్పడం కూడా తప్పే. అదే సమయంలో ప్రాజెక్టు పూర్తయిపోయింది అని చెప్పడం కూడా వాస్తవానికి సరిపోదు.

---

జగన్ హయాంలో వెలిగొండలో కీలక మలుపు

2019లో వైఎస్ జగన్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

వెలిగొండలో ఆయన ప్రభుత్వానికి ఎదురైన అతిపెద్ద సవాలు రెండో టన్నెల్ సహా మిగిలిన క్లిష్టమైన పనులను పూర్తి చేయడం.

ప్రాజెక్ట్‌పై అందుబాటులో ఉన్న వివరాల ప్రకారం 2019 తర్వాత ₹952.52 కోట్లు ఖర్చయ్యాయి. ఇదే కాలంలో టన్నెల్-1 2021లో పూర్తయింది. టన్నెల్-2 కూడా 2024లో పూర్తి కాగా, 2024 మార్చి 6న జంట టన్నెల్స్‌ను జాతికి అంకితం చేసినట్లు రికార్డులు, వార్తా నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి.

అంటే జగన్ ప్రభుత్వానికి వెలిగొండలో ఉన్న ప్రధాన క్రెడిట్ ఏమిటంటే..

కీలకమైన జంట టన్నెల్స్‌ను పూర్తి చేయడం.

అయితే టన్నెల్స్ పూర్తయ్యాయంటే మొత్తం ప్రాజెక్టు పూర్తయినట్టేనా?

అదే అసలు ట్విస్ట్.

---

టన్నెల్స్ పూర్తయినా ప్రాజెక్ట్ మొత్తం ఎందుకు పూర్తి కాలేదు?

వెలిగొండ అంటే కేవలం రెండు టన్నెల్స్ కాదు.

టన్నెల్స్‌తో పాటు నల్లమలసాగర్, ఫీడర్ కెనాల్, ప్రధాన కాలువలు, పంపిణీ వ్యవస్థ, భూసేకరణ, నిర్వాసితుల పునరావాసం వంటి అనేక అంశాలు ఉన్నాయి.

CAG కూడా ప్రాజెక్టులో టన్నెల్స్, హెడ్ రెగ్యులేటర్, రిజర్వాయర్, ఫీడర్ కెనాల్, కాలువల నిర్మాణాన్ని విడివిడిగా పరిశీలించింది.

అందుకే 2024లో జంట టన్నెల్స్ పూర్తయ్యాయని చెప్పడం ఒక వాస్తవం అయితే.. మొత్తం వెలిగొండ ప్రాజెక్టు పూర్తయింది అని చెప్పడం వేరే విషయం.

---

మరి ఇప్పుడు చంద్రబాబు ప్రభుత్వం ఏం చేస్తోంది?

2024లో అధికారంలోకి వచ్చిన చంద్రబాబు ప్రభుత్వం వెలిగొండలో మిగిలిన పనులపై దృష్టి పెట్టింది.

ప్రత్యేకంగా ఫీడర్ కెనాల్, లైనింగ్, మిగిలిన సివిల్ పనులు, నిర్వాసితుల పునరావాసం, పరిహారం వంటి అంశాలు ముందుకు వచ్చాయి.

2026లో ప్రభుత్వం వెల్లడించిన వివరాల ప్రకారం Phase-Iకు సంబంధించిన పనులపై మొత్తం వ్యయం ₹7,983 కోట్లు కాగా, మొత్తం ప్రాజెక్టు అంచనా వ్యయం ₹10,200 కోట్లు. Phase-Iలో సుమారు 18.8 కిలోమీటర్ల జంట టన్నెల్స్, 21.8 కిలోమీటర్ల ఫీడర్ కెనాల్ పనులు పూర్తయ్యాయని ప్రభుత్వం తెలిపింది.

అలాగే 2026 ఆగస్టు నాటికి NDA ప్రభుత్వం 6,206 ప్రభావిత కుటుంబాలకు ₹768 కోట్ల R&R పరిహారం చెల్లించినట్లు ప్రభుత్వం వెల్లడించింది.

అంటే ప్రస్తుతం చంద్రబాబు ప్రభుత్వ పాత్రను కేవలం “ప్రాజెక్టు ప్రారంభం”గా చూడలేం. మిగిలిన పనులు, నీటి విడుదలకు అవసరమైన వ్యవస్థ, R&R వంటి చివరి దశ పనులు కూడా ప్రస్తుత ప్రభుత్వ బాధ్యతలో ఉన్నాయి.

---

అయితే.. ఎవరి వాటా ఎక్కువ?

ఇదే అసలు ప్రశ్న.

అందుబాటులో ఉన్న 2023 ప్రాజెక్ట్ స్టేటస్ లెక్కలను మాత్రమే తీసుకుంటే:

ఈ మూడు సంఖ్యలను మాత్రమే పోల్చితే 2014 వరకు ఉన్న దశలోనే అత్యధిక ఖర్చు జరిగింది.

కానీ ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం గుర్తుపెట్టుకోవాలి.

₹3,581.67 కోట్లను మొత్తం వైఎస్‌ఆర్ వ్యక్తిగత ఖాతాలో వేయడం సరైంది కాదు. ఎందుకంటే అందులో 2009–14 మధ్య జరిగిన ఖర్చు కూడా ఉంది.

అదే విధంగా..

₹1,414.51 కోట్లు ఖర్చు చేశాడని చెప్పి చంద్రబాబే వెలిగొండ మొత్తం నిర్మించారని చెప్పలేం.

అలాగే..

₹952.52 కోట్లు ఖర్చయిందని చెప్పి జగన్ ప్రభుత్వమే మొత్తం ప్రాజెక్టును నిర్మించిందని చెప్పడం కూడా సరైనది కాదు.

---

వెలిగొండ క్రెడిట్.. ఎవరిది?

ఇక్కడ రాజకీయ నినాదాల కంటే చరిత్రను చూస్తే సమాధానం చాలా సింపుల్.

చంద్రబాబు నాయుడు

శంకుస్థాపన చేసిన నాయకుడు. 1996లో ప్రాజెక్టుకు తొలి అడుగు వేశారు. 2014–19లో కూడా నిర్మాణ పనులు కొనసాగించారు. ఇప్పుడు ప్రాజెక్టు Phase-Iను ప్రారంభించే స్థాయికి తీసుకెళ్లే చివరి దశ పనులను ఆయన ప్రభుత్వం చేపట్టింది.

వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డి

వెలిగొండను భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టుగా మలిచిన కీలక నాయకుడు. 2004 తర్వాత ప్రాజెక్టుకు కొత్త రూపం ఇచ్చి, 2005లో ప్రస్తుత నిర్మాణ దశలోకి తీసుకెళ్లిన కాలం ఆయన పాలనతో ముడిపడి ఉంది.

వైఎస్ జగన్

కీలకమైన టన్నెల్ నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేసిన ప్రభుత్వం. 2019 తర్వాత మిగిలిన క్లిష్టమైన టన్నెల్ పనులు పూర్తయ్యాయి. 2024లో జంట టన్నెల్స్‌ను అంకితం చేశారు.

---

ఫైనల్‌గా చెప్పాలంటే..

వెలిగొండ ఒక్కరి ప్రాజెక్టు కాదు.

1996లో శంకుస్థాపన చేసిన చంద్రబాబు నుంచి.. 2004–05లో ప్రాజెక్టుకు భారీ రూపం ఇచ్చిన వైఎస్‌ఆర్ వరకు.. 2014–19లో పనులు కొనసాగించిన చంద్రబాబు ప్రభుత్వం నుంచి.. 2019–24లో కీలక టన్నెల్ పనులను పూర్తి చేసిన జగన్ ప్రభుత్వం వరకు.. ప్రతి దశలోనూ వేర్వేరు ప్రభుత్వాల పాత్ర ఉంది.

లెక్కల పరంగా చూస్తే 2014 వరకు ఉన్న దశలోనే అత్యధిక ఖర్చు జరిగింది. కానీ ఆ మొత్తం మొత్తాన్ని వైఎస్‌ఆర్ ఒక్కరికే కేటాయించడం సరైనది కాదు. అదే సమయంలో 2014–19లో చంద్రబాబు ప్రభుత్వం, 2019–24లో జగన్ ప్రభుత్వం చేసిన పనులను కూడా తక్కువ చేసి చూడలేం.

ఇక 2026లో వెలిగొండ Phase-I ప్రారంభంతో మరో కీలక మైలురాయి చేరుకుంది. ప్రభుత్వం ఇప్పుడు మిగిలిన పనులు, నీటి పంపిణీ, నిర్వాసితుల పునరావాసం వంటి అంశాలను పూర్తి చేయాల్సిన దశలో ఉంది.

అందుకే “వెలిగొండ మాదే” అనే రాజకీయ వాదన కంటే..

“ఎవరి హయాంలో ఏం జరిగింది?”

అనే ప్రశ్నకు సమాధానం వెతికితేనే వెలిగొండ అసలు చరిత్ర కనిపిస్తుంది.